Ở bất kỳ quốc gia nào và trong bất kỳ thời kỳ nào luôn tồn tại hai khu vực  kinh tế, một khu vực kinh tế chính thức, thống kê được, tổng hợp và kiểm soát được và một khu vực kinh tế không chính thức, không thống kê được, không tổng hợp và không kiểm soát được, nó như một cái bóng của khu vực kinh tế chính thức, ẩn sau khu vực kinh tế chính thức.

Bởi vậy, nó được các nhà kinh tế đặt cho nhiều cái tên, như: khu vực phi chính thức (informal sector); kinh tế bóng (shadow economy); kinh tế ngầm (underground economy); kinh tế chưa được quan sát (non-observed economy).

Có thể hiểu hoạt động kinh tế khu vực chưa quan sát được là các hoạt động kinh tế không có đăng ký về mặt pháp lý, không được tổng hợp trong hệ thống các chỉ tiêu chính thức của nền kinh tế quốc dân, người lao động trong khu vực này không được hưởng các quyền lợi và nghĩa vụ trong hệ thống phúc lợi xã hội, như các chế độ về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế…

Khu vực kinh tế chưa quan sát được tuy có tạo ra giá trị tăng thêm, nhưng không được tính vào GDP hoặc GNP của quốc gia. Khu vực kinh tế chưa được quan sát tồn tại và phát triển khá mạnh ở các nước, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, việc nghiên cứu để nhận dạng khu vực kinh tế này cũng như ảnh hưởng của nó tới nền kinh tế, xã hội vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Đánh giá khu vực chưa quan sát được giúp giải quyết một số nội dung:

Trước hết, giúp đo lường được đầy đủ hơn quy mô của nền kinh tế, đánh giá được đầy đủ hơn thu nhập của người dân trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Thứ hai, đánh giá xác thực hơn năng suất lao động và chỉ tiêu phản ánh về tài chính, bội chi ngân sách và nợ công. Quy mô của nền kinh tế được đánh giá đầy đủ hơn từ đó tỷ lệ nợ công cũng sẽ được đánh giá xác thực hơn.

Thứ ba, đề xuất được các định hướng, giải pháp, cơ chế chính sách quản lý của nhà nước đối với hoạt động của các ngành kinh tế và quản lý lao động tốt hơn.

Thứ tư, giúp đề xuất các chính sách liên quan đến mở rộng cơ sở thuế, chống thất thu thuế, xói mòn thuế và đưa ra các giải pháp quản lý xuất nhập khẩu đặc biệt là hoạt động xuất nhập khẩu phi biên giới.

Cuối cùng, đề xuất được các giải pháp quản lý để từng bước chuyển các hoạt động kinh tế phi chính thức thành hoạt động chính thức.

Khu vực kinh tế chưa quan sát được, đang hàng giờ hàng ngày hoạt động. Trong đó, hoạt động kinh tế khu vực này tồn tại khách quan và có ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế như ảnh hưởng đến nguồn thu thuế của Chính phủ; Ảnh hưởng đến văn hóa, xã hội của một quốc gia; Làm cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và của các sản phẩm của quốc gia bị giảm đi.

Bên cạnh đó, hoạt động kinh tế khu vực này khiến môi trường kinh doanh không bình đẳng, giảm độ tin cậy và sự minh bạch trong sản xuất kinh doanh; Không khuyến khích và thúc đẩy tính sáng tạo, đầu tư dài hạn, quy mô lớn, đầu tư phát triển nguồn nhân lực; Lao động làm việc ở khu vực kinh tế này không được đảm bảo các điều kiện về lao động, hoặc các hình thức an sinh xã hội khác.

Mặt khác, do khu vực này chiếm tỷ lệ không nhỏ trong bức tranh kinh tế chung, nên việc hoạch định chính sách sẽ thiếu chính xác.

Chính vì vậy, ngày 7/9/2018, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 1121/QQĐ-TTg ban hành Kế hoạch xây dựng đề án thống kê khu vực kinh tế chưa quan sát được (NOE).

Việc thực hiện đề án sẽ là căn cứ quan trọng giúp ngành thống kê tiếp tục đổi mới, hoàn thiện phương pháp chuyên môn nghiệp vụ phù hợp với tiêu chuẩn, thông lệ quốc tế và thực tiễn.

Bên cạnh đó, góp phần nâng cao chất lượng thông tin thống kê, phản ánh sát thực và đầy đủ hơn về tình hình kinh tế - xã hội của đất nước, phục vụ kịp thời, hiệu quả khi xây dựng chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, các ngành, lĩnh vực và địa phương.

Dự kiến từ năm 2020 sẽ cộng gộp quy mô NOE vào GDP của Việt Nam.

Đề án hướng tới 3 mục tiêu.

Thứ nhất, đánh giá kết quả sản xuất kinh doanh của khu vực kinh tế chưa được quan sát nhằm phản ánh đầy đủ, toàn diện hơn phạm vi, quy mô của nền kinh tế.

Thứ hai, tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chuyên môn nghiệp vụ thống kê nói chung và nghiệp vụ biên soạn tài khoản quốc gia nói riêng, từng bước tiếp cận các chuẩn mực, thông lệ thống kê quốc tế.

Thứ ba, góp phần bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước đối với nền kinh tế.

Việc thống kê khu vực kinh tế chưa quan sát được cần hướng tới mục tiêu để đánh giá sức khỏe toàn diện của nền kinh tế, từ đó đưa ra chính sách quản lý tốt hơn từng đối tượng.

Việc nhận diện, thống kê khu vực hoạt động kinh tế chưa quan sát được của nền kinh tế không nên vì mục tiêu “tận thu” mọi đối tượng, để rồi lại tăng chi tiêu công và nợ công.

>>> Mời độc giả đón đọc Bài 2: Đa dạng, phức tạp và nhiều thách thức

Bạn đang đọc bài viết Góc nhìn thống kê khu vực kinh tế chưa quan sát được (Bài 1): không “tận thu” mọi đối tượng tại chuyên mục Kinh tế vĩ mô của Báo Diễn đàn doanh nghiệp. Liên hệ cung cấp thông tin và gửi tin bài cộng tác: email toasoan@dddn.com.vn, hotline: (024) 3.5771239,