Chuyện tri thức phản biện xã hội

Enternews.vn Không có phản biện, xã hội đã chết lâm sàng. Vậy nhưng nếu phản biện vô văn hóa, phản biện lệch lạc thì sẽ khiến xã hội bị “bóp chết” ngay lập tức.

Mới đây, Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật TP Hồ Chí Minh tổ chức Đại hội đại biểu nhiệm kỳ 2019-2024 với chủ đề “Đoàn kết - Đổi mới - Phát triển”. Đáng chú ý, tại đại hội, đại diện của Liên hiệp hội TP Hồ Chí Minh nói “sẽ huy động các nhà khoa học đề xuất, tư vấn, phản biện và giám định xã hội những vấn đề bức xúc mà xã hội quan tâm”.

Tiền lệ của cái gọi là phản biện xã hội

Thực ra, việc phản biện một chủ trương, một kế hoạch, một đề án hay kế sách, phương án tác chiến nào đó... không phải là vấn đề mới. Xã hội nào cũng cần có góc nhìn phản biện, nó là hiện tượng đối lưu trong xã hội. Nếu không có những sự dịch chuyển tư duy tạo ra những hành động để phản biện, mâu thuẫn, thậm chí khắc chế nhau, xã hội không còn thứ gọi là phát triển tự nhiên.

Trong lịch sử Việt Nam đã từng có những bậc đại thần đưa ra bản điều trần mang tính chất đối án. Nhiều vị hoàng đế, như Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Nhân Tông, Trần Nhân Tông, Lê Thái Tổ... đã có ý thức dựa vào cơ chế tư vấn trong quản lý nhà nước. Họ thực sự lắng nghe, tiếp thu những kiến nghị và can ngăn của các bậc đại thần khi giải quyết những vấn đề có liên quan đến lợi ích dân tộc và vận mệnh quốc gia.

Còn nhớ những năm phụ trách TP Hồ Chí Minh, từ năm 1975, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã chỉ đạo thành lập Hội Trí thức yêu nước do anh Huỳnh Kim Báu làm tổng thư ký. Đến năm 1986, ông đã mời gọi nhiều chuyên gia kinh tế, trong đó có nhiều vị đã từng làm việc cho chế độ cũ, tham gia tư vấn cho ông dưới tên gọi “Văn phòng công tác nghiên cứu kinh tế thuộc Bí thư Thành ủy”.

Đến khi ra Hà Nội, ông là vị Thủ tướng đầu tiên tập hợp trí thức, chuyên gia, lập nên tổ tư vấn cho Thủ tướng về cải cách kinh tế và cải cách hành chính, gọi tắt là “tổ tư vấn cải cách cho Thủ tướng”.

Nhìn rộng ra, Trung Quốc đại lục cũng đã có những thời khắc sinh tử như thế và người đứng đầu Chính phủ cũng đã phải huy động sức mạnh của đội ngũ tri thức, chuyên gia… trong việc kiến thiết, xây dựng đất nước.

Cụ thể, đứng trước hàng loạt thách thức lớn, cải cách hay là chết, cải cách hay là vĩnh viễn tụt hậu, để khắc phục một di sản hoang phế do người tiền nhiệm để lại, Đặng Tiểu Bình quyết định dựa vào nguồn lực con người. Quan điểm đó được thể hiện ngắn gọn như sau: “Chỉ nói suông không thực hiện được hiện đại hóa mà phải cần có trí thức, có nhân tài”.

Thậm chí, năm 1979, Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã thành lập nhóm chuyên gia với 600 nhà khoa học để nghiên cứu các vấn đề thuộc về cơ cấu của nền kinh tế qua thực tiễn phát triển kinh tế hơn mười tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và kết quả công việc của nhóm chuyên gia này là kênh tư vấn quan trọng cho các chính sách kinh tế của Chính phủ.

Sự cần thiết của tri thức trong phản biện xã hội

Ngày nay, cùng với sự phát triển khoa học công nghệ, phản biện xã hội ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống con người. Không chỉ phản biện về các chính sách, quyết sách, đường lối, chủ trương,… của Nhà nước, quốc gia, phản biện xã hội còn xuất hiện ở những vấn đề thường nhật của cuộc sống. 

Mục đích của phản biện là tạo sự thay đổi tốt đẹp hơn, và tất cả dựa trên lợi ích của người dân. Theo đó, phản biện xã hội có vai trò vô cùng quan trọng. Đối với nhiều vấn đề thuộc mọi lĩnh vực, vụ việc, quyết sách... nếu có phản biện xã hội sẽ có nhìn nhận chính xác hơn, tỉnh táo hơn. Và trước tiên, các tổ chức chính trị xã hội ở địa phương như Liên hiệp hội… cần phải ý thức đúng được vai trò, chức năng của mình.

“Liên hiệp phải thực sự là lực lượng nòng cốt đi đầu trong sự nghiệp xây dựng đội ngũ trí thức, trước hết là đội ngũ trí thức khoa học - công nghệ, phấn đấu từng bước xây dựng đội ngũ trí thức lớn mạnh, đạt chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của TP” - ông Nguyễn Thành Phong, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh nói tại đại hội.

Thế nhưng, để phát huy vai trò của tri thức trong việc phản biện các vấn đề xã hội không phải chuyện dễ. Vì ở Việt Nam, phản biện hơi phức tạp một chút. Có người không thiện chí, lợi dụng phản biện để chống đối, làm mọi chuyện rối mù lên. Họ làm ảnh hưởng đến phản biện.

Đến nỗi, nhiều nhà quản lý dị ứng với cái gọi là phản biện, ngại phản biện cũng có lý của họ. Phản biện không phải là phá rối, chống đối. Phản biện là một tư duy khoa học cẩn trọng, lật đi lật lại một vấn đề được đưa ra (vấn đề xã hội đang quan tâm) với một cái nhìn không xuôi chiều (nhìn cả mặt thuận và mặt nghịch) để tìm ra chân lý.

Song song, trong bối cảnh hiện nay, còn không ít cán bộ, công chức thiếu tư duy phản biện, dễ chấp nhận những đánh giá tròn trịa, êm thuận mà bỏ qua thực tế cuộc sống đang hiện hữu biết bao ngang trái; bỏ qua hiện trạng tồn đọng một bộ phận cán bộ, đảng viên lộng quyền, lạm quyền và coi thường pháp luật. 

Vấn đề còn phức tạp hơn khi những cán bộ bị kỷ luật còn được tựu chung quy về một mối ở những bộ phận công tác được cho là “ít màu mè” như Mặt trận Tổ quốc, Liên hiệp hội… Những tổ chức chính trị – xã hội lâu nay bị xem nhẹ tầm quan trọng, chất lượng đầu vào cán bộ ngày càng yếu, nên kết quả hoạt động cũng giảm sút theo.

Liên quan đến vấn đề này, đã không ít lần Chủ tịch nước, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhắc về vấn đề tăng cường phản biện xã hội và đặt hàng các tri thức, nhà khoa học phản biện đối với các chính sách mới của Đảng, Nhà nước. Tuy nhiên, nếu theo dõi những lùm xùm trong xã hội thời gian qua, có thể thấy văn hóa phản biện của một bộ phận không nhỏ người dân vẫn còn quá thấp.

Nói cách khác, đội ngũ trí thức - một lực lượng tinh hoa của dân tộc luôn cần cho những diễn đàn thật sự với những tiếng nói thẳng thắn, chân thành để có thể đóng góp nhiều ý kiến giá trị, thực hiện giám sát, phản biện đến cùng vì mục tiêu phát triển đất nước.

Vì vậy, vấn đề đặt ra lúc này là làm sao để đội ngũ trí thức có được những đóng góp thiết thực, hiệu quả hơn, thay vì mặc cảm lâu nay được nghe, nhưng “nghe mà ít dùng” và rằng những giá trị phản biện độc lập của khoa học vẫn chưa thật sự được coi trọng. 

Đánh giá của bạn:

Mời các bạn tham gia vào Diễn đàn chuyên sâu: Doanh nhân, Doanh nghiệp, Diễn đàn bất động sản, Khởi nghiệp, Diễn đàn pháp luật, Diễn đàn Tài chính

Mời các bạn tham gia vào group Diễn đàn Doanh nghiệp để thảo luận và cập nhật tin tức.

Bạn đang đọc bài viết Chuyện tri thức phản biện xã hội tại chuyên mục Tâm điểm của Báo Diễn đàn doanh nghiệp. Liên hệ cung cấp thông tin và gửi tin bài cộng tác: email toasoan@dddn.com.vn, hotline: (024) 3.5771239,
Bình luận
Bạn còn /500 ký tự
Xếp theo: Thời gian | Số người thích