Điện sản xuất từ những nguồn năng lượng gió, mặt trời, thủy điện đã cung cấp cho nước Đức khoảng 87% lượng điện trên toàn quốc tính tại thời điểm đó, tương đương khoảng 55 GW trong tổng số 63 GW mà nước Đức cần.

p/Lẽ ra khi sản lượng điện ngày càng tăng lên, thị trường điện ngày càng cạnh tranh thì giá điện cũng phải cạnh tranh. Ảnh: H.Tuyết

Lẽ ra khi sản lượng điện ngày càng tăng lên, thị trường điện ngày càng cạnh tranh thì giá điện cũng phải cạnh tranh. Ảnh: H.Tuyết

Giá “một chiều”

Điều rất đặc biệt nữa là bảng giá điện tại Đức đã xuống mức âm trong vài giờ đồng hồ. Khi giá điện xuống mức âm, thì cũng đồng nghĩa với việc người dân Đức được chính phủ trả thêm tiền khi dùng điện.

Sự kiện này thể hiện rằng: giá điện của Đức rất minh bạch, lên xuống tùy theo sản lượng và tín hiệu thị trường. Người dân không cần băn khoăn giá điện cao hay thấp. Nếu có băn khoăn thì chỉ là việc vì sao mình dùng điện lại được trả thêm tiền. Bởi điều này có vẻ đi ngược với kinh tế thị trường.

Nếu soi rọi với tính xã hội và tính minh bạch của giá điện tại Việt Nam thì hoàn toàn khác biệt. Ngoài việc chỉ có hộ nghèo và hộ chính sách được hỗ trợ 30kW điện năng hàng tháng theo thông tư 190/2014 của Bộ Tài chính, thì yêu cầu về minh bạch, công khai giá điện vẫn là điều… bí mật.

Như một quán tính, cứ mỗi lần giá điện bị kêu ca là không minh bạch, còn quá cao, thì cơ quan chức năng và ngành điện sẽ đem giá điện tại Việt Nam so sánh với một số nước trong khu vực và thế giới có giá điện cao hơn để nói rằng: giá điện Việt Nam vẫn rất thấp. Trong khi đó, cái nền tảng để nói rằng giá điện Việt Nam cao hay thấp phải là các loại chi phí đầu vào, sự biến động của thị trường điện năng… thì lại không thấy đâu.

Điều đáng bàn hơn nữa là dù thực hiện thị trường điện cạnh tranh từ năm 2012, đến nay có thêm gần 80 nhà máy điện tham gia thị trường bằng cách bán điện cho EVN, nhưng chẳng những giá điện không có động thái giảm nào, mà ngược lại, mỗi năm đều mỗi tăng theo lộ trình. Lẽ ra khi sản lượng điện ngày càng tăng lên, thị trường điện ngày càng cạnh tranh thì giá điện cũng phải cạnh tranh, biến động theo nguyên tắc thị trường.

Níu kéo độc quyền

Quyết định 24/2017 của Thủ tướng mới đây về cơ chế điều chỉnh mức giá bán lẻ điện bình quân, áp dụng từ ngày 15/8/2017 đã chỉ rõ: “Việc điều chỉnh giá bán điện bình quân phải thực hiện công khai, minh bạch”.
Thật ra, yêu cầu này đã được công luận đòi hỏi từ rất lâu.

Hồi còn làm Bộ trưởng Bộ Tài chính năm 2011, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ đã đề cập rất quyết liệt tới việc công khai, minh bạch giá điện, cùng với giá xăng, dầu. Sau đó, Chính phủ nhiệm kỳ XIII cũng có nhiều chỉ đạo EVN phải công khai cấu thành giá điện. Đến nay, Phó thủ tướng vẫn yêu cầu như thế.

Tuy vậy, kết quả như đã thấy, cho đến nay, dù có nhiều nỗ lực, nhưng EVN dường như vẫn chưa công khai (hoặc chưa muốn công khai) giá điện theo yêu cầu của công luận. Những thống kê hàng tuần, hàng tháng về chi truyền tải, phân phối và phụ trợ quản lý vẫn chỉ là những con số vô hồn. Còn tính hợp lý của nó công luận vẫn không nhận thấy. Thậm chí “noi gương” ngành xăng dầu, đầu năm 2016, EVN còn muốn thành lập quỹ bình ổn giá điện.

Những nhà máy tham gia thị trường điện cạnh tranh vẫn không thôi than phiền về việc phải bán điện giá rẻ cho EVN. Điều đó cũng dễ hiểu khi cho tới nay, EVN vẫn chiếm giữ tới 70% thị trường điện. Và EVN vẫn độc diễn trên sân khấu giá điện cũng là điều dễ hiểu khi mà “an toàn điện năng, an ninh năng lượng” vẫn là một trong những lý do để níu kéo những đặc điểm chính của độc quyền.

Thực ra, khi nói tới Chính phủ liêm chính, kiến tạo, hành động thì tiêu chí công khai, minh bạch phải được đặt lên hàng đầu. Tiêu chí này chính là nền tảng cho liêm chính, kiến tạo và hành động. Bất kể ở đâu và bất kể khi nào, minh bạch và công khai cũng là cuộc chiến dai dẳng giữa yêu cầu của quốc dân và thói quan liêu của công quyền.

Bởi vậy, cũng không quá khó hiểu khi mà EVN cho đến nay vẫn chưa thể có cách công khai giá điện làm hài lòng người dân, các chuyên gia và các cơ quan quản lý nhà nước ngoài ngành. Bối cảnh của nền kinh tế thị trường chưa đầy đủ là vậy.

Nhưng có một điều chắc chắn rằng: chỉ khi nào công khai, minh bạch trở thành phương châm của EVN (cũng như của toàn bộ hệ thống), thì EVN mới xứng đáng với khẩu hiệu đã chọn là: “Thắp sáng niềm tin”.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long: Minh bạch giá điện là việc làm “hơi khó”

Đòi hỏi hay kiến nghị tính giá điện công khai minh bạch là việc làm “hơi khó” vì hai lý do. Thứ nhất, giá điện vẫn mang tính chất độc quyền, không có đối thủ cạnh tranh để so sánh. Thứ hai, giá điện từ lâu vẫn được nhìn dưới con mắt thiếu tính minh bạch do vấn đề quản lý vẫn trong vòng kìm tỏa của các cơ quan quản lý nhà nước.

Ngoài ra, tính toán chi phí giá thành điện rất phức tạp và để có kết quả chính xác thì cần cuộc “đại phẫu thuật”. Phải thành lập cơ quan chuyên trách để tính giá điện, trong đó, phải có cơ quan chuyên môn và cơ quan tư vấn độc lập. Hiện nay, giá điện do EVN báo cáo, Cục Điều tiết điện lực xem xét rồi báo cáo Bộ Công Thương. Bộ Công Thương thì thường đứng về phía doanh nghiệp, ít khi đứng về phía người tiêu dùng. Khi xem xét giá nên công tâm, khách quan, đừng đứng về bên nào.

Ông NGUYỄN KIM SƠN - Chủ tịch Hđqt Cty Cổ phần Công nghệ James Boat: Thiếu cơ chế

Dù chúng ta đã có Đề án phát triển thị trường điện cạnh tranh của VN, tuy nhiên, trên thực tế, đề án đang thiếu cơ chế và các yếu tố kỹ thuật để vận hành thị trường giao dịch một cách hiệu quả. Dưới tác động thể chế, có hai điểm mấu chốt của nền kinh tế là phải tách được tiền lãi ra khỏi phân phối và sản xuất; đồng thời đảm bảo thị trường để các DN được cạnh tranh công bằng. Về vấn đề này VN đang rất thiếu.

N.Việt, M Thanh ghi