Nguyên Bộ trưởng Bùi Quang Vinh là người có nhiều phát ngôn, quan điểm ấn tượng về kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Tại Hội thảo mang tên “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN” để chuẩn bị cho Hội nghị Trung ương 5, ông Vinh đã dứt khoát: “Chủ nghĩa xã hội là một mục tiêu rất cao đẹp, không có gì phải bàn luận. Chúng ta bây giờ cần hoàn thiện những nhân tố và lĩnh vực của thị trường”.

Lúc phát biểu ý kiến này, ông vừa trở về từ những hội nghị do Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) và ĐH Harvard tổ chức. Những gì ông trao đổi, thu nhận từ những hội nghị ấy càng làm ông xác tín hơn rằng: định hướng XHCN là điều mà bất cứ một thể chế tiến bộ, một nền kinh tế phát triển, vị dân sinh nào cũng hướng tới.

 Hai thành tố kinh tế thị trường và định hướng XHCN thì đương nhiên phải coi kinh tế thị trường là nền tảng, là đòn bẩy để đạt tới mục tiêu CNXH cao đẹp.p/Ảnh: Dây chuyền sản xuất lắp ráp ô tô của một trong những DN tư nhân hàng đầu Việt Nam - Thaco Trường Hải

Hai thành tố kinh tế thị trường và định hướng XHCN thì đương nhiên phải coi kinh tế thị trường là nền tảng, là đòn bẩy để đạt tới mục tiêu CNXH cao đẹp. Ảnh: Dây chuyền sản xuất lắp ráp ô tô của một trong những DN tư nhân hàng đầu Việt Nam - Thaco Trường Hải

Hướng đến mục tiêu cao đẹp

Ông Vinh kể: “Tôi mới được ADB mời chia sẻ kinh nghiệm suốt 4 tiếng đồng hồ cho Sri Lanka và Libang, hai nước đều có mô hình XHCN giống ta trước đây. Liban hiện vẫn còn Ủy ban Kế hoạch nhà nước. Họ nói một điều: chúng tôi ngẫm ra, vẫn để mục tiêu XHCN, đó là mục tiêu rất cao đẹp, vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Mỹ cũng thực hiện mục tiêu đó. Vậy quan trọng là chúng ta thực hiện thế nào?”.

Câu hỏi của ông Vinh cũng chính là những vấn đề thực tiễn đặt ra. Nếu xác định rằng: XHCN là điều cao đẹp và cần phải hướng tới thì đương nhiên những quy luật của kinh tế thị trường phải được áp dụng và triển khai hiệu quả. Hai thành tố kinh tế thị trường và định hướng XHCN thì đương nhiên phải coi kinh tế thị trường là nền tảng, là đòn bẩy để đạt tới mục tiêu CNXH cao đẹp.

Thực tế trên thế giới, những nước có nền kinh tế thị trường đúng nghĩa, hiện đại, thì những yếu tố của CNXH là công bằng, dân chủ, văn minh, dân giàu, nước mạnh đã nảy nở, phát triển, trở thành niềm tự hào của các quốc gia phát triển và trở thành niềm mơ ước của những quốc gia đang phát triển. Chưa khi nào nguyên lý kinh tế thị trường làm nảy sinh CNXH bị phủ nhận, kể cả đối với Karl Marx. Bởi Karl Marx đã từng nói rằng: “CNXH chỉ hoài thai và phát triển ở những thể chế tiên tiến nhất”. Mà những thể chế tiên tiến nhất hiện nay lại tồn tại ở những quốc gia có nền kinh tế thị trường hiện đại, con đường chung của nhân loại như chính ông Vinh và nhiều chuyên gia tâm huyết đã khẳng định.

Bắt đầu từ đòn bẩy thể chế

Cũng chính bởi vì vậy những nhiệm vụ trọng tâm mà Trung ương 5 đã đề ra để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN đều nhấn mạnh đến thể chế. Cụ thể là thể chế về huy động, phân bổ, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực; thể chế về phân phối kết quả làm ra; thể chế về cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh; thể chế về phát triển và ứng dụng khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo…

Thể chế kinh tế của Việt Nam chính là nút thắt chủ yếu nhất khiến cho kinh tế thị trường, dù là con đường chung của nhân loại, dù được các Nghị quyết từ ĐH X thừa nhận và thúc đẩy, đến nay vẫn cần phải tiếp tục hoàn thiện và triển khai trên thực tế.

Quán tính và sức ì của nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung khiến cho khi thực hiện kinh tế thị trường thì vai trò của nhà nước và thị trường đã không được phân định rõ ràng. Lẽ ra Nhà nước chỉ làm một nhiệm vụ là kiến tạo sân chơi, khung pháp lý để thị trường phát triển. Nhưng Nhà nước chẳng những kiến tạo sân chơi chưa bình đẳng, khung pháp lý lỏng lẻo mà còn can thiệp quá sâu vào thị trường bằng những mệnh lệnh hành chính hay nói khác đi là những biện pháp phi thị trường.

Bản chất của kinh tế thị trường là cạnh tranh bình đẳng. Nhưng thể chế không tốt, không khuyến khích điều này khiến cho các thành phần kinh tế, mà cụ thể là các DN luôn tìm kiếm những quan hệ với nhà nước để hình thành những nhóm lợi ích tiêu cực. Dĩ nhiên, kinh tế thị trường không phải là không có khiếm khuyết, nhưng chính những khiếm khuyết của chính sách đã làm cho những khiếm khuyết của thị trường càng trở nên trầm trọng.

Với bối cảnh hội nhập và cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đang được nhắc đến, những nội dung được chế định trong Hiến pháp về kinh tế thị trường phải bổ sung cụm từ “hiện đại” để thị trường vận hành đầy đủ, đồng bộ và phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế cũng như xu hướng giảm tối đa mức “thâm dụng lao động”.

Những đặc trưng của kinh tế thị trường về giá cả, cạnh tranh, mức độ can thiệp của nhà nước không thể không được xem xét lại. Mức độ hình thành, sự vận hành và phát triển của các yếu tố thị trường như hàng hóa, dịch vụ, lao động, vốn đất đai, công nghệ của Việt Nam thực tế cho thấy nền kinh tế thị trường vẫn chưa được đầy đủ. Mà lý do chủ yếu nhất vẫn là một hệ thống thể chế đầy khiếm khuyết đến nỗi không thể khắc phục nổi những khiếm khuyết của thị trường.

Tiêu biểu nhất vẫn là vấn đề đất đai. Cho tới nay, khoán hộ cơ bản giữ nguyên nên đất đai vẫn manh mún, khó tích tụ ruộng đất. Trong khi đó, đất nông lâm trường quản lý cực kỳ lỏng lẻo, quá trình xâm lấn, mua bán, chuyển nhượng không ai nắm được. Đất đô thị, tài nguyên khoáng sản thì thể chế làm cho méo mó bởi cơ chế xin cho. Quy hoạch yếu, chính sách pháp luật nhiều kẽ hở, lợi ích nhóm khiến người có quan hệ thì xin dễ, người không quan hệ thì thủ tục ngưng trệ.

Đối với các thị trường vốn, nhân lực, cốt lõi để thúc đẩy phát triển doanh nghiệp cũng vì thể chế yếu kém, khiếm khuyết mà không giữ được sự lành mạnh lẽ ra phải có. Phân bổ vốn, ngân sách đã kém lại không quản lý được, đầu tư phân tán, lãng phí do kỷ cương ngân sách không được tuân thủ nghiêm minh…
Cơ cấu lại DNNN hay xử lý nợ xấu, nợ công vẫn không có lối ra phù hợp thị trường.

Phải chăng, đây chính là những nút thắt lớn nhất cần tháo cởi cho kinh tế thị trường định hướng XHCN thực sự tiệm cận với con đường mà nhân loại tiến bộ đang đi? Câu trả lời xin dành cho tất cả.

Những giải pháp đồng bộ để hướng tới mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Trước mắt, cần khẩn trương rà soát, tháo gỡ những vướng mắc về thể chế kinh tế để giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát nợ công, xử lý nợ xấu, cơ cấu lại, đổi mới, nâng cao hiệu quả hệ thống các ngân hàng thương mại và DNNN, nhất là các tập đoàn kinh tế, tổng công ty lớn. Đổi mới, phát triển thị trường dịch vụ công, thị trường bất động sản và quyền sử dụng đất...

Thực hiện xã hội hoá tối đa các dịch vụ công, tạo điều kiện thuận lợi để các nhà đầu tư thuộc mọi thành phần kinh tế tham gia cung cấp hàng hoá, dịch vụ công theo cơ chế thị trường; bảo đảm quyền bình đẳng giữa các đơn vị sự nghiệp công lập và các đơn vị sự nghiệp thuộc các thành phần kinh tế.

Hoàn thiện pháp luật về đất đai, tài nguyên để huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả đất đai, tài nguyên, khắc phục tình trạng tranh chấp, khiếu kiện, tham nhũng, lãng phí trong lĩnh vực này. Tạo thuận lợi cho việc chuyển nhượng hoặc cho thuê quyền sử dụng đất, góp cổ phần bằng quyền sử dụng đất nhằm hỗ trợ tích tụ, tập trung ruộng đất để phát triển nông nghiệp hàng hoá quy mô lớn, công nghệ cao, gắn với bảo đảm việc làm và thu nhập bền vững của nông dân, giữ vững ổn định chính trị - xã hội ở nông thôn. Công khai, minh bạch việc quản lý, sử dụng đất công; tăng cường giám sát, quản lý chặt chẽ đất giao cho các cộng đồng và DNNN sử dụng. Đồng thời, đổi mới căn bản và toàn diện công tác xây dựng và thực hiện các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đầu tư công và phân bổ các nguồn lực của Nhà nước thực sự theo tín hiệu và cơ chế thị trường, khắc phục tình trạng "xin - cho", chủ quan, duy ý chí. Đẩy mạnh cải cách tiền lương, gắn với xây dựng, thực hiện chính sách bảo đảm an sinh xã hội, chính sách đối với người có công, giảm nghèo bền vững, thu hẹp khoảng cách giàu - nghèo...

(Trích phát biểu của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Lễ bế mạc Hội nghị Trung ương 5. Tiêu đề do tòa soạn đặt)