Trong tiếng Việt cổ, sông Mã còn có tên là sông Mạ - nghĩa là sông mẹ, có tổng chiều dài 512km. Theo truyền thuyết, dòng nước trên sông chảy xiết, nhanh và mạnh như ngựa phi nên mang tên gọi sông Mã đến ngày nay. Sông Mã được khởi nguồn từ vùng núi rừng Tây Bắc tỉnh Điện Biên của Việt Nam, xuyên qua các thung lũng, các dãy núi trùng điệp của nước bạn Lào, rồi sau đó lại trở về với “đất mẹ” tại huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa, rồi hòa mình vào biển Đông.

Nỗi lo thường trực của người dân ven các dòng sông

Trước đây ven dòng sông Mã, những nếp nhà sàn các bản làng người dân tộc Thái, Mường từ các huyện miền tây xứ Thanh kéo dài xuống đến những bãi bồi đỏ nặng phù sa, xanh ngút ngàn ruộng ngô, khoai trong nắng vốn thật yên bình với người Thanh Hóa.

Năm 2018,trận lụt kết hợp với thủy điện xả lũ đã khiến nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa thiệt hại nặng nề về người và tài sản

Năm 2018,trận lụt kết hợp với thủy điện xả lũ đã khiến nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa thiệt hại nặng nề về người và tài sản

Nhưng những năm gần đây, việc biến đổi khí hậu cùng với việc xây dựng ồ ạt nhiều công trình thủy điện ở khu vực miền núi Thanh Hóa đã gây ra nhiều tác động, hệ lụy tới thiên nhiên cũng như cuộc sống của người dân. Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa đã quy hoạch 7 thủy điện lớn nhỏ khác nhau tạo thành các bậc thang trên dòng sông Mã, bao gồm thủy điện Trung Sơn (260MW), Thành Sơn (30MW), Hồi Xuân (102MW), Bá Thước 1 (60MW), Bá Thước 2 (80MW), Cẩm Thủy 1 (28,6MW), Cẩm Thủy 2 (32MW).

Những dự án thủy điện này được đặt trên thượng nguồn của dòng sông cũng đã làm mất diện tích rừng, suy giảm nguồn sinh thủy, thay đổi chế độ dòng chảy của sông, suối, bùn cát, ngăn cản luồng thủy sản di cư, thay đổi hệ sinh thái ngập nước. Không những thế, các dự án thủy điện tích nước, xả lũ không đúng quy trình, ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt của người dân vùng hạ du, ảnh hưởng môi trường, khói bụi...

Mới đầu vụ chiêm xuân 2019, nước sông Mã đã xuống mức thấp kỷ lục kể từ năm 1962 tới nay, ngành nông nghiệp tỉnh này đang đứng trước nguy cơ thiếu nước, hạn hán

Mới đầu vụ chiêm xuân 2019, nước sông Mã đã xuống mức thấp kỷ lục kể từ năm 1962 tới nay, ngành nông nghiệp tỉnh này đang đứng trước nguy cơ thiếu nước, hạn hán

Tại nhiều cuộc chất vấn các sở, ngành tỉnh Thanh Hóa, nhiều đại biểu HĐND tỉnh Thanh Hóa tỏ ra không yên tâm khi quy hoạch mạng lưới thủy điện ở tỉnh với nhiều dự án thủy điện có khoảng cách quá gần, thu hồi đất lớn, vượt quá quy định...

Ông Cầm Bá Chái, Đại biểu HĐND huyện Lang Chánh đã thẳng thắn đặt câu hỏi: “Huyện Quan Hóa có đến 4 dự án thủy điện, khoảng cách ngắn, cắt khúc, thay đổi dòng chảy, phá vỡ môi trường. Có nhiều thủy điện vượt diện tích quy định rất lớn. Vậy khâu kiểm tra, thẩm định của các sở, ngành như thế nào?”

Chạy ngược dòng sông Mã, đâu đâu cũng nghe câu chuyện buồn của người dân sống bên đôi bờ sông. Khi xuất hiện thủy điện, hàng nghìn hộ dân bị mất đất sản xuất, mất nguồn sinh kế, được chuyển đến những khu tái đỉnh cư nằm cheo leo trên đỉnh núi, chẳng thể canh tác được. Rồi hàng trăm hộ dân khác phải sống trong những ngôi nhà tạm bợ trong vùng quy hoạch thủy điện chờ để được chuyển đến khu tái định cư mới.

Kỷ lục, năm 2018 người dân huyện Cẩm Thủy một tháng phải 3 lần chạy lũ do ảnh hưởng từ các nhà máy thủy điện xả lũ

Kỷ lục, năm 2018 người dân huyện Cẩm Thủy một tháng phải 3 lần chạy lũ do ảnh hưởng từ các nhà máy thủy điện xả lũ

Mùa mưa, khi thủy điện xả nước, người dân lại nơm nớp lo sợ, vật lộn với nước lũ, mỗi một mùa mưa đi qua, hàng trăm người dân lại trắng tay, mất nhà cửa, hoa màu, thậm trí mất cả mạng sống trong dòng nước lũ. Mùa khô, khi thủy điện tích nước lại, hàng nghìn người dân ở vùng hạ lưu sông Mã bị cạn kiệt nước sinh hoạt, nước sản xuất, nhiều doanh nghiệp thủy nông cũng khốn khổ vì không có nước cấp cho bà con sản suất.

Gần đây nhất, mới đầu mùa khô mà gần 900 hộ dân tại huyện Yên Định của tỉnh này bị cạn kiệt nước giếng, không có nước sinh hoạt, nước sản xuất, nhiều doanh nghiệp thủy nông cũng gặp khó khăn khi mực nước sông xuống quá thấp không thể bơm nước để cung cấp cho hàng nghìn héc ta hoa màu của người dân vùng hạ lưu. Mực nước sông Mã đã xuống đến mức thấp kỷ lục kể từ năm 1962 đến nay, việc mực nước sông xuống quá thấp đã ảnh hưởng vô cùng lớn tới ngành nông nghiệp của tỉnh Thanh Hóa, khiến người dân vô cùng hoang mang, lo lắng.

Hơn 900 hộ dân tại huyện Yên Định mất nước do mực nước sông Mã xuống thấp kỷ lục

Hơn 900 hộ dân tại huyện Yên Định mất nước do mực nước sông Mã xuống thấp kỷ lục

Khởi nguồn của sự ám ảnh phải chăng chính là nỗi sợ hãi, lo lắng, bất lực của con người trước những hậu quả, hệ lụy do chính con người tạo ra.

Cần kiểm tra, rà soát lại một cách thấu đáo

"Dự án thủy điện vài MW không giải quyết được gì, nhưng chúng ta lo ngay ngáy, dân lo ngay ngáy là nguy hiểm", ông Trịnh Văn Chiến, Bí thư tỉnh ủy tỉnh Thanh Hóa đã giải thích về những thủy điện nhỏ, không hiệu quả trên địa bàn tỉnh này.

Tại kỳ họp thứ 6, HĐND tỉnh Thanh Hóa khóa XVII, Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa đã nêu quan điểm: “Nên dừng các dự án thủy điện có công suất nhỏ, cỡ 10 MW trở xuống". Các dự án lớn, theo ông Chiến, nếu không bảo đảm các tiêu chí, đặc biệt liên quan đến cắt lũ, thủy lợi cũng nên loại ra. Những dự án hiện đã chấp thuận chủ trương đầu tư, lập quy hoạch cũng cần phải kiểm tra lại cho kỹ càng, thấu đáo. Nếu chưa cần thiết lắm, chưa đảm bảo các quy định của pháp luật thì cần phải xem xét kỹ, nếu cử tri nhân dân có ý kiến cần phải xem lại, cần thiết rút chủ trương đầu tư những dự án này.

Năm 2018, Thủy điện Trung Sơn xảy ra vết sạt trượt lớn khiến người dân được phen hoảng sợ

Năm 2018, mái đào hạ lưu đập thủy điện Trung Sơn sạt lở khiến người dân lo lắng.

Bí thư tỉnh ủy Thanh Hóa cũng cho rằng, cần nghiên cứu và có biện pháp phù hợp, hạn chế tiến tới không cho doanh nghiệp lập dự án, lập quy hoạch đầu tư các dự án thủy điện trên địa bàn.

“Doanh nghiệp lập dự án bao giờ cũng phải có lợi ích, nên dự án có ảnh hưởng người ta cũng viết nhỏ đi, có tác động gì đó người ta cũng viết ít đi… để được các cơ quan chức năng đồng ý cho họ làm. Các sở, ban, ngành năng lực nhân sự còn hạn chế, không loại trừ khả năng có sự “ tiếp tay” cho các doanh nghiệp, “bài binh bố trận" để trình Chủ tịch UBND tỉnh ký cho các ông ấy, nên cần phải nghiên cứu cho kỹ càng, thấu đáo vấn đề này”- ông Chiến nói.

Thiết nghĩ, các ích lợi to lớn mà thủy điện đã mang lại thì dễ thấy và không ai phủ nhận, nhưng mặt trái của nó thường bị bỏ qua. Đành rằng, muốn phát triển kinh tế, muốn có điện thì đương nhiên phải trả giá. Nhưng chúng ta cần cân nhắc tổng hòa giữa cái lợi trước mắt và cái hại cho môi trường, tài nguyên, cho nguồn phát triển bền vững trong tương lai dài hạn.

Mong rằng, lãnh đạo tỉnh Thanh Hóa sẽ cân nhắc kỹ lưỡng trước mỗi quyết định cho các công ty thủy điện vào đầu tư tại tỉnh nhà. Để dòng sông Mã anh hùng nói riêng và nhiều dòng sông khác không trở thành nỗi ám ảnh, nỗi lo thường trực của người dân sống ven các dòng sông.

Bạn đang đọc bài viết Đừng biến sông Mã anh hùng thành dòng sông “ám ảnh” tại chuyên mục Tâm điểm của Báo Diễn đàn doanh nghiệp. Liên hệ cung cấp thông tin và gửi tin bài cộng tác: email toasoan@dddn.com.vn, hotline: (024) 3.5771239,