Hợp đồng thiếu chủ thể

Tháng 04/2017, một công ty thương mại Việt Nam ký hợp đồng bán 3.000 tấn gạo 5% tấm cho người mua Đài Loan theo điều kiện FOB cảng Sai Gòn Incoterms 2010, cảng dỡ là Port Kelang, "giao hàng ngay" (immediately), thanh toán trả trước 10% tiền hàng, 90% còn lại bằng điện chuyển tiền (telegraphic transfer) khi người bán gửi bản sao chứng từ cho người mua, bao gồm: vận đơn, hóa đơn, phiếu đóng gói, giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật, giấy chứng nhận số lượng, giấy chứng nhận khử trùng.

Trong các giao dịch thương mại xuyên biên giới, nếu doanh nghiệp không tìm hiểu đối tác của mình, hoặc vì tin tưởng mà bỏ qua các bước cần thiết trong giao dịch cần thiết thì doanh nghiệp có thể bị rơi vào cái bẫy của “lừa đảo”.

Trong các giao dịch thương mại xuyên biên giới, nếu doanh nghiệp không tìm hiểu đối tác của mình, hoặc vì tin tưởng mà bỏ qua các bước cần thiết trong giao dịch cần thiết thì doanh nghiệp có thể bị rơi vào cái bẫy của “lừa đảo”.

Hợp đồng được giao dịch, đàm phán và ký kết thông qua người môi giới - người được người bán tin tưởng vì đã từng làm trước đó. Người bán chỉ biết người môi giới mà không tìm hiểu người mua. Với niềm tin như vậy, người bán đã giao ngay 3.000 tấn gạo xuống tàu biển do người mua chỉ định khi nhận được 10% số tiền trả trước. Tàu nhận xong hàng và rời cảng trong khi chưa cấp vận đơn đích danh (straight bill of lading) cho người giao hàng (shipper) đồng thời là người bán. Toàn bộ chứng từ đã được chuyển (scan) ngay cho người môi giới để yêu cầu người bán trả nốt số tiền còn lại.

Do chưa lấy được vận đơn nên người bán yêu cầu người vận chuyển chỉ trả hàng khi có thư cam kết bồi thường (letter of indemnity - LOI) của người giao hàng, đồng thời liên tục thúc dục người môi giới yêu cầu người mua trả nốt tiền. Sau đó, người mua đã trả tiếp 30% tiền hàng. 

Thấy tàu đến Port Kelang đã hơn một tuần mà chưa nhận được tiền hàng còn lại, người bán đành liên hệ với người vận chuyển (để xem có ai tiếp xúc chuẩn bị dỡ hàng chưa) và rất bất ngờ khi hay tin tàu đã trả 2.400 tấn gạo cho người nhận hàng căn cứ vào 03 LOI có chữ ký của shipper (người bán), trong khi người bán khẳng định không hề ký những chứng từ này. Trên tàu lúc đó chỉ còn 600 tấn gạo. Người bán đã yêu cầu tàu không dỡ số hàng này và tìm cách đưa hàng về hoặc bán cho người khác. Như vậy, người mua mới trả 40% số tiền mà đã nhận được hơn 2.400 tấn hàng bằng 03 LOI giả. Người mua chưa trả hơn 400 nghìn USD (đã trừ số gạo hiện còn trên tàu). Việc đưa 600 tấn hàng về hoặc bán tại chỗ cũng không dễ theo pháp luật địa phương và ai phải trả tiền phạt cho nhiều ngày chờ đợi của tàu để được phép dỡ hàng.

Bài học rút ra ở đây, trước hết là không điều tra người mua mặc dù có tên ở điều khoản về chủ thể của hợp đồng mà phó mặc cho người môi giới. Đây là điều khoản mà vẫn còn môt số thương nhân chưa quan tâm đúng mức.

Người viết cho rằng có thể gọi điều khoản này là quan trọng hàng đầu cũng không sai vì nếu đối tác không tốt thì hợp đồng có chặt trẽ đến mấy cũng khó được thực hiện trôi chảy. Với tên công ty đầy đủ, không khó để tìm hiểu qua website, gọi điện thoại, nhắn tin tìm hiểu (chi phí này quá rẻ và chỉ mất vài phút), yêu cầu họ gửi đăng ký kinh doanh của công ty (bảo là luật sư của công ty yêu cầu giấy này trước khi ký hợp đồng thì "nói dối" mà có hại ai đâu), hỏi bạn hàng, hiệp hội, chưa kể đến việc nhờ sứ quán, thương vụ ta ở nước sở tại tìm hiểu giúp. Kẻ định lừa đảo mà thấy bị hỏi nhiều dễ  lộ "măt nạ" thường rút lui khéo.      

Giao hàng cho tàu mà không lấy vận đơn làm bằng chứng giao hàng, bằng chứng về hợp đồng vận chuyển bằng vận đơn theo pháp luật Việt Nam và quốc tế thì sẽ gặp nhiều khó khăn khi đòi bồi thường, chưa kể là với vận đơn đích danh khi được ký phát (issued) thì quyền sở hữu hàng hóa đã thuộc về người mua.

"Miếng ngon luôn nằm trong cái bẫy chuột"

Trong vụ dưới đây thì vẫn điện thoại được với kẻ lừa đảo của công ty ma mà người viết đã đi cùng doanh nghiệp sang Malaysia năm 2013 để tìm chúng. 

Một công ty thương mại và vận tải biển ở Hà Nội ("Cty") nhận được chào giá dầu diesel của một "Cty Malaysia" có giá thấp hơn giá thị trường khoảng 20% với điều kiện trả trước 25% tiền hàng và trả nốt khi nhận dầu. Thấy giá quá hời,  Cty đã chuyển trước 25% vào tài khoản của họ ở Singapore, đồng thời họ cũng chào một lô hàng cho tàu vận chuyển là phân bón từ một cảng Malaysia về Việt Nam với gía cước cạnh tranh; họ cũng chào luôn dịch vụ đại lý cho tàu khi đến cảng với đại lý phí hấp dẫn để chủ tàu chuyển tiền trước khi tàu đến cảng theo thông lệ quốc tế.

Tiền được chuyển đã lâu đúng như thỏa thuận. Tàu đến khu neo chờ vào cảng đã nhiều ngày mà không thấy ai liên hệ để cấp dầu, bốc hàng trong khi điện thoại với một người tên là Jacson thì ông ta bảo tàu cứ chờ để họ thu xếp. Đã gần 02 tuần kể từ khi tàu đến cảng, Cty điện thoại cho người viết xin tư vấn. Nghe qua sự việc, người viết bảo rằng khả năng lừa đảo là khá cao. Ngay hôm sau, đoàn lên đường đi Malaysia.

Đến nơi, theo địa chỉ "công ty Malaysia" nêu trong hợp đồng thì đó là một ... hiệu sách ở phía bắc nước này - chỉ có sách và văn phòng phẩm! Ông chủ hiệu sách bảo ở khu này không có công ty mua bán nay tàu bè gì. "Chi nhánh" của họ nêu trong hợp đồng ở phía nam Malaysia thì không tìm thấy vì họ ghi kiểu như "quận "Ba Đình" thành phố Hồ Chí Minh! Đi khai báo cảnh sát mất cả ngày, rồi đến Thương vụ Việt Nam trình bày, ông Tham tán Thương mại Việt Nam nói chuyện được với bọn chúng - cảnh sát bảo là nói chuyện được nhưng không biết chúng đang ở đâu vì công nghệ thông tin "phát triển cao quá"! Ra cảng hỏi xem có lô phân bón nào chuẩn bị bốc cho tàu hay không thì cảng trả lời là "không có".

Cảnh sát thông cảm vì đoàn từ Việt Nam sang nên hỏi ngay ngân hàng thì được biết: chúng đã rút gần hết 40 nghìn USD, chỉ còn hơn... 500 USD. Tên công ty và con dấu trong hợp đồng là giả, email thì phần trước @ là tên một công ty có tiếng trên thị trường, còn phần sau là ... "gmail.com"!  Kết quả: sau gần một tuần nữa "nằm chơi", tàu phải rời cảng mà không có hàng, không có dầu,  và đoàn đi tìm công ty lừa cũng "lên đường về nước" cho đỡ tốn thêm tiền (và quá mệt vì bị "ăn quả lừa"); đến nay, vẫn chờ cảnh sát gọi vì "bắt được bọn lừa đảo, chúng tôi báo ngay!" - ông công an Malaysia an ủi trước khi chia tay.

Bài học ở đây có phần giống thủ đoạn ở vụ thứ nhất, và thêm nữa là không có cái gì mà giá quá rẻ vì nó dễ làm ta liên tưởng đến hình ảnh miếng mồi trong cái bẫy chuột!

Lừa đảo bằng email giả, thư tín dụng, đổi vận đơn (switched bill of lading)...  xin được nêu vào dịp khác.