Di sản Lễ Then cầu con của người Thái

Di sản Lễ Then cầu con của người Thái

21/02/2017 12:03 Sáng

(DĐDN)- Lễ Then cầu con là một trong những tập quán xã hội và tín ngưỡng của người Thái đang được gìn giữ và phát huy. Qua nghi lễ, nhiều điệu múa cùng lời hát Then được bảo tồn.

Đây còn là di sản tiêu biểu của tỉnh Điện Biên tham gia vào bộ Hồ sơ đề cử quốc gia “Then Tày, Nùng, Thái Việt Nam” trình UNESCO, đề nghị công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Trình diễn hát Then

Đồng bào Tày, Nùng, Thái ở nước ta có một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng gọi là Then. Sinh hoạt tín ngưỡng Then đã xuất hiện từ lâu đời và bắt nguồn từ niềm tin “vạn vật hữu linh” được thể hiện ở nhiều trình thức, lễ nghi như Then cầu an, giải hạn, Then cúng vía, cầu khoăn… Thông qua các nghi lễ Then, đồng bào tin rằng sẽ được các đấng siêu nhiên, trời đất, thần linh phù hộ cho những điều tốt đẹp, nhân an vật thịnh, mùa màng bội thu…

Tại tỉnh Điện Biên, sinh hoạt tín ngưỡng Then có các trình thức như Then cấp sắc, Then giải hạn, Then cầu con… trong đó Then cầu con là một trong những đại diện tiêu biểu cho không gian văn hóa đậm màu sắc dân tộc Thái. Hát then được lưu truyền qua nhiều thế hệ cùng với sự giao thoa của thời gian, không bị “biến dạng”, “đồng hoá” trước nhịp sống hiện đại.

Then cầu con (Then cầu Me Bẩu), tiếng Thái đen còn gọi là Thèn xò lụ. Đây là nghi lễ do bà Then là người có khả năng làm cúng và hát then để cầu xin Then ở trên trời giúp cho những đôi vợ chồng chưa hoặc khó có con cóthể sinh con theo ý nguyện.

Để tổ chức lễ Then cầu con, những đôi vợ chồng hiếm muộn thường cùng bố mẹ chồng đến thưa chuyện với bà Then, nhờ bà Then giúp. Lễ vật mang đến nhà bà Then là một gói muối và một gói gạo được gói trong lá dong hoặc lá chuối, thủ tục này diễn ra tại gầm sàn. Sau khi nghe bà Then chọn ngày lành tháng tốt cho cả hai bên thì hẹn gia chủ chuẩn bị các lễ vật để làm lễ Then.

Vào ngày đã chọn, bà Then đến gia đình cầu con để thực hiện nghi lễ. Việc đầu tiên phải chuẩn bị là cây pang được dựng ở giữa gian thờ Then gồm 1 cây co tao, 1 cây chuối, 1 cây mía – những cây này vừa để trang trí cho đẹp vừa tượng trưng cho việc bắc cầu Then lên mẹ Bẩu, là cầu nối giữa thế giới trần gian với thế giới tâm linh, giữa bà Then với mường trời; xung quanh trang trí hoa dâm bụt (ngụ ý trừ tà ma), hoa ban, treo quả còn, quả sung, quả vả, chiếc túi thổ cẩm, chiếc khăn thêu vừa để làm đẹp vừa để gửi cho quân của Then

Lễ cúng Then cầu con không những là tín ngưỡng của đồng bào Thái mà còn là nét văn hóa đặc sắc, là hình thức diễn xướng dân gian độc đáo.

Lễ vật chính làm lễ Then cầu con là cuộn vải các màu đỏ – trắng – đen, con gà luộc chín, 1 con lợn được làm chín gồm đầu lợn, 4 đùi, đuôi, nội tạng mỗi thứ một ít, 1 bung thóc để nuôi ngựa trắng (mạ đón) của bà Then, rượu, nến, hoa… Ngoài ra còn có đôi vịt, đôi chó còn sống và một đùi lợn. Theo quan niệm của bà Then, chó để dẫn đường cho bà Then cùng quân binh lên trời; vịt để đưa bà Then và quân binh qua sông; gà và lợn để cúng mời tổ tiên.

Trước khi làm lễ cúng Then tại gia đình cầu con, bà Then nhờ gia chủ rót rượu kính báo với tổ tiên cho phép được làm lễ cúng và cầu mong sự phù hộ của tổ tiên để lễ cúng diễn ra thuận lợi.Sau khi gia chủ hoàn thành việc trình báo tổ tiên cũng là lúc bà Then hát mở màn chào hỏi, xin phép các quan chức ở trần gian, bà Then bắt đầu hát giai điệu mở đường, bà vừa hát vừa té gạo cho ngựa ăn, mời gọi và tập trung quân lính của mình cùng lên trời để xin con cho con nuôi của mình. Các con nuôi ngồi quỳ phía sau bà Then. Tiếng tính tẩu vang lên, bà Then hát:

“Phi ngựa đi nhanh nhanh nhé báo khoả ơi, gái then ơi
Quất ngựa quả chuông cạnh ta
Đừng cho chết héo vàng
Quất ngựa “tương” đừng để chết héo gió cùng cỏ gì nhé
Báo khoả ơi, gái then ơi
Bay lên và bay qua
Đi qua phía trên và phương ấy báo khoả ơi, gái then ơi.
Hôm nay đi trong ngày đẹp
Anh em cùng đến đón hồn thương báo khoả ơi, gái then ơi
Không có ma gì bám
Không mắc vướng chỗ nào đâu chứ lả ơi
Hồn con ơi, hồn con hỡi”

Khi bà Then bắt đầu cất tiếng hát, khi đó có 8 cô gái bước ra múa khăn để phụ họa cho làn điệu Then. Bà Then hát thỉnh thoảng ngậm rượu phun ra để cho ngựa uống nước. Hòa quyện cùng lời hát của bà Then là tiếng tính tẩu réo rắt của báo khỏa và điệu múa của các cô gái (xao Then hoặc xao xe). Nếu đoạn mở đầu các cô gái múa khăn đến đoạn bà Then hát xin con thì các cô gái múa quạt. Bà Then tay cầm quạt không dừng, thỉnh thoảng người lắc lư theo lời hát Then (tái hiện hình ảnh Bà Then cưỡi ngựa lên trời).

Sau khi múa xong các cô gái ở lại để bê mâm lễ cúng giúp bà then và gia chủ. Bà Then mời các xao then bê bàn Bẩu đến gần đôi vợ chồng trẻ. Bà Then cúng bằng lời hát Then rồi bảo các cô gái nâng chén rượu chúc đôi vợ chồng trẻ sớm sinh con trai, con gái.

Tiếp đến bà Then bói trầu, bà nhấc hai chén rượu vòng quanh ngọn nến rồi uống cạn, sau đó cầm lá trầu lên bói. Bà Then mời đôi vợ chồng đến ngồi gần mình; bà ngậm ngọn nến đang cháy rồi thổi ra phía vợ chồng trẻ và khấn bằng lời hát Then:

Ằn hại nha hảư măn mi đe nơ – Cái xấu đừng có nhé
Ằn đì hảư măn đảy đe nơ – Cái tốt đẹp hãy đến nhé

Bà Then nói với các cô gái múa bê mâm cúng (pan khuôn) để làm lễ tụ hồn cho con nuôi. Khi bà Then cúng bằng lời hát Then xong thì các xao Then bê mâm cúng ra gần đôi vợ chồng trẻ. Họ rót rượu, nâng chén mời đôi vợ chồng rồi cùng buộc chỉ vào cổ tay cho đôi vợ chồng, cùng chúc cho vợ chồng luôn mạnh khỏe và sớm có con. Bà Then cũng bước đến gần đôi vợ chồng mời họ ăn xôi, canh, thịt lợn, mỗi thứ một ít chúc họ sớm có con và nâng chén rượu rồi uống cạn. Bà Then mời các xao Then uống rượu, họ cùng nhau chúc cho đôi vợ chồng mạnh khỏe, có em bé nhanh, sau đó dọn mâm cúng ra. Sau khi kết thúc lễ tụ hồn cho hai vợ chồng cầu con, bà Then tiến hành dặn dò con nuôi sống mạnh khỏe, hạnh phúc.

Sau những lời dặn dò ân cần của bà Then, hai vợ chồng cầu con đến lạy và cảm tạ bà Then đã nguyện cầu và dành những lời chúc tốt đẹp cho gia đình. Tiếp đó, bà Then mời báo khỏa uống rượu và mời các xao Then (đội múa) đến ngồi gần mình để cảm ơn và căn dặn những điều tốt đẹp dành cho họ.

Như vậy có thể thấy, Then cầu con mang đậm sắc màu văn hóa dân tộc, một sản phẩm văn hóa nghệ thuật dân gian đa đạng, được cấu thành bằng sự kết nối, tổng hợp từ nhiều yếu tố như ngôn ngữ, âm nhạc, y phục, nhạc cụ, nghệ thuật kể chuyện, thể hiện tài năng ứng tác của thầy Then. Trong lễ cầu con chúng ta có thể thấy những ước mơ, khát vọng qua làn điệu dân ca, dân nhạc, những điệu múa xòe,

Lễ cúng Then cầu con không những là tín ngưỡng của đồng bào Thái mà còn là nét văn hóa đặc sắc, là hình thức diễn xướng dân gian độc đáo của người Thái. Ngoài ra lễ then cầu me Bẩu còn mang ý nghĩa sâu sắc về đạo lý uống nước nhớ nguồn bởi lẽ sau khi bà Then làm lễ thì những người tìm đến bà làm lễ đều trở thành con nuôi của bà Then, đến ngày lễ con nuôi đến tạ ơn hoặc nhà Then có công việc gì thì con nuôi đến giúp.

 Đào Ngọc Lượng – Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Tags :

Bài viết đã chặn phản hồi!

Tin khác đã đăng

Theo bạn, nữ doanh nhân nào có tầm ảnh hưởng nhất?
  • 6.78%
  • 5.08%
  • 6.78%
  • 3.39%
  • 20.34%
  • 8.47%
  • 1.69%
  • 1.69%
  • 15.25%
  • 18.64%
  • 6.78%
  • 5.08%